Stary Most (Stari Most) w Mostarze: historia, skoczkowie i wskazówki dla zwiedzających

Stary Most: cztery wieki, jedno zniszczenie, jedno zmartwychwstanie

Stari Most ma 29 metrów długości. Pojedynczy łuk z ręcznie ciętego wapienia tenelija przerzuca się nad Neretwą w miejscu, gdzie rzeka płynie zielona i zimna między wapiennymi klifami. Na szczycie łuku, 21 metrów nad wodą, można stać i patrzeć w obie strony wzdłuż rzeki i zrozumieć, dlaczego most zbudowano dokładnie tutaj — i dlaczego jego utrata w 1993 roku była tak dotkliwie odczuwana.

Oryginalny most stał przez 427 lat — od ukończenia w 1566 roku do celowego zniszczenia 9 listopada 1993 roku. Odbudowany most stoi już ponad 20 lat. Przeszły przez niego miliony ludzi i skoczyły z niego setki wyszkolonych skoczków. Jest znowu centrum Mostaru.

Oryginalny most: osmańskie inżynierstwo u szczytu możliwości

Zlecenie przyszło od osmańskiego sułtana Sulejmana Wspaniałego. Budowniczym był Mimar Hayrruddin, uczeń wielkiego architekta Sinana, który zbudował meczet Sulejmański w Stambule. Most jest arcydziełem Hayrruddina.

Wyzwanie techniczne polegało na przerzuceniu Neretwy — szybkiej rzeki w wąskim wąwozie — jednym łukiem, w miejscu, gdzie kamień jest obfity, a drewno na rusztowanie byłoby poważnym przedsięwzięciem. Rozwiązanie wykorzystało miejscowy wapień tenelija, który jest miękki po wydobyciu (łatwy do cięcia) i znacznie twardnieje pod wpływem powietrza. Łuk zbudowano na drewnianej konstrukcji pomocniczej; po jej usunięciu łuk był samonośny.

Współczesne relacje notują, że Hayrruddin nie był pewien, czy łuk wytrzyma po usunięciu rusztowania. Zadbał o przygotowanie konia gotowego do ucieczki. Łuk wytrzymał.

Zniszczenie w 1993 roku

W 1993 roku Mostar był oblężony. Siły nacjonalistów chorwackich (HVO) i siły Boszniaków (rząd Bośni), początkowo sojusznicy przeciwko bośniackim Serbom, zwróciły się przeciwko sobie. Rzeka Neretwa mniej więcej dzieliła dwie strony. Artyleria zdążyła już uszkodzić most.

9 listopada 1993 roku most był bezpośrednio ostrzelany ogniem armatnim i runął do Neretwy. Natychmiastowe potępienie ze strony społeczności międzynarodowej było powszechne. Celowe ostrzelanie zabytku kulturowego o takim znaczeniu było powszechnie opisywane jako zbrodnia wojenna. Most nie miał żadnego znaczenia militarnego.

Odbudowa: 1997–2004

Decyzja o odbudowie mostu została podjęta w 1999 roku. Komisja architektów, inżynierów i kamieniarzy została powołana pod nadzorem UNESCO i Banku Światowego. Odbudowa zmierzyła się z dwoma kluczowymi pytaniami: jak być wiernym oryginałowi i jak radzić sobie z wymiennymi materiałami.

Odpowiedź na oba była ta sama: użyć oryginalnych metod. Wapień tenelija był kamieniowany z tego samego wzgórza co oryginał. Kamieniarze pracowali ręcznie, ucząc się i odżywiając techniki, które w dużej mierze zanikły w tym regionie. Oryginalne kamienie odzyskane przez nurków z dna Neretwy zostały wbudowane tam, gdzie to możliwe.

Łuk ukończono w lipcu 2004 roku — uroczystość, w której uczestniczyli przywódcy z całej byłej Jugosławii i ze świata. Rekonstrukcja została opisana przez UNESCO jako wzór odbudowy kulturowej po konflikcie.

Zwiedzanie Starego Mostu

Chodzenie po moście

Powierzchnia mostu jest z polerowanego wapienia — wygładzonego przez miliony kroków i czasem śliskiego, gdy jest mokry. Noś buty z przyczepnością. Lekkie wzniesienie powierzchni łuku wymaga niewielkiego wysiłku podczas wchodzenia; widok ze szczytu jest nagrodą.

Patrząc na wschód ze szczytu: meczet Koski Mehmed Paszy i jego minaret nad wschodnim brzegiem; osmańska dzielnica na wzgórzu; ulica bazarowa schodząca do wody. Patrząc na zachód: wieża Tara, dzielnica zachodniego brzegu, góry za nią.

Przejście całego mostu zajmuje około 2 minut. Stanie na nim przez 15 minut i obserwowanie rzeki, skoczków i innych odwiedzających jest bardziej wartościowe.

Fotografia

Najlepsze zdjęcia mostu (z zewnątrz):

• Z brzegów Neretwy, patrząc w górę na łuk — najłatwiej dostępne przez zejście schodami z bazaru do poziomu rzeki poniżej wschodniego przyczółka
• Z tarasu meczetu Koski Mehmed Paszy, patrząc przez rzekę na most i jego odbicie
• Z Lučki most (nowoczesny most 200 metrów w dół rzeki), patrząc w kierunku Starego Mostu

Najgorszy czas na fotografowanie (zbyt wiele osób w kadrze): 10:00–15:00 lipiec–sierpień. Najlepszy czas: świt lub tuż po zachodzie słońca, gdy most jest oświetlony i pusty.

Skoczkowie

Klub Nurkowania Mostari podtrzymuje tradycję skakania. Skoczkowie stają na balustradzie mostu, unoszą ręce i spadają stopami do przodu (zazwyczaj) do rzeki 21 metrów poniżej. Upadek trwa nieco mniej niż 2 sekundy; uderzenie jest znaczące, a skoczkowie intensywnie trenują.

Oglądanie skoku: klub wykonuje skoki regularnie przez cały dzień, gdy zebrano wystarczającą ilość datków od obserwujących tłumów. Najlepsza pozycja do oglądania to brzeg poniżej wschodniego przyczółka lub z samego wschodniego przyczółka.

Próba skoku: klub oferuje szkolenia. Nie zaleca się nieuniknionym odwiedzającym spontanicznego skoku. Rzeka jest zimna, prąd silniejszy niż się wydaje, a uderzenie z 21 metrów jest znaczące.

Kontekst odbudowy

Piesza wycieczka po atrakcjach Mostaru z historią mostu

Stary Most jest wpisany na Listę UNESCO nie tylko jako zabytek historyczny, ale jako symbol międzynarodowego dialogu międzykulturowego i pojednania. Wpis zaznacza, że most reprezentuje „pomyślne przywrócenie zaufania i współpracy między społecznościami oraz symbol pojednania i współpracy międzynarodowej po konflikcie z lat 1992–1995.”

Ten kontekst warto mieć w pamięci, stojąc na moście. Wapień pod stopami został ręcznie cięty technikami sięgającymi XVI wieku. Niektóre kamienie, po których chodzisz, zostały wyłowione z rzeki, gdzie wpadły w 1993 roku. Rzemieślnicy, którzy go odbudowali, pochodzili z Chorwacji, Bośni i Turcji, współpracując przy projekcie, który był wyraźnie o czymś więcej niż most.

Całodniowa wycieczka do Mostaru z Dubrownika — z historią mostu

Okoliczna dzielnica: Kujundžiluk i okolice

Dwa obszary przy przyczółkach zawierają większość widocznego osmańskiego dziedzictwa Mostaru:

Wschodni przyczółek: Ulica bazarowa Kujundžiluk wspina się na północ od mostu przez sklepy rzemieślnicze. Na górze ulica otwiera się na plac z meczetem Karadžozbeg (1557) — największym meczetem w Hercegowinie, nieco oddalonym od głównego szlaku turystycznego i wartym poszukania ze względu na jego skalę i wnętrze.

Zachodni przyczółek: Wieża Tara (pierwotnie magazyn broni i prochu) jest teraz muzeum. Ulica na zachód prowadzi ku kościołowi franciszkanów i zachodniemu brzegowi.

Pełny kontekst miasta znajdziesz w przewodniku po Mostarze.

Często zadawane pytania o Stary Most

Czy odbudowany most jest taki sam jak oryginał?

Tak blisko, jak to możliwe przy uwzględnieniu nowoczesnych wymogów bezpieczeństwa. Kamień jest tego samego rodzaju, kamieniowany z tego samego wzgórza, cięty ręcznie podobnymi narzędziami. Geometria łuku jest identyczna z oryginałem. Główne widoczne różnice są w kanałach drenażowych i pewnym wzmocnieniu strukturalnym, które nie jest widoczne z zewnątrz. UNESCO certyfikowało rekonstrukcję jako wierną.

Dlaczego powierzchnia mostu jest tak śliska?

Wapień tenelija to gęsty, drobnoziarnisty kamień, który pod ruchem pieszym wygładza się niemal do gładkości marmuru. Wieki użytkowania sprawiły, że oryginalny most był słynny ze swojej śliskiej powierzchni; rekonstrukcja odtworzyła tę cechę. Buty na gumowej podeszwie zapewniają odpowiednią przyczepność; gładkie buty skórzane lub klapki są ryzykowne, szczególnie przy deszczu.

Czy można gdzieś w Mostarze zobaczyć szkody wojenne?

Tak. Poza odrestaurowanym obszarem starego miasta ślady po kulach i odłamkach są widoczne na wielu budynkach, szczególnie w strefie przejściowej między wschodnim i zachodnim brzegiem i w mieszkalnych dzielnicach zachodniego brzegu. Wieża Snajperów (budynek Bulevar Revolucije) została częściowo wyburzona; jej zraniona struktura jest widoczna z kilku punktów. Cmentarz wojenny na wzgórzu na północ od starego miasta zawiera groby z lat 1993–1994.

Jaki jest związek Mostaru z resztą Hercegowiny?

Mostar jest bramą do reszty zachodniej Hercegowiny — Počitelju, Blagaju, Kravicy i regionu winiarskiego Trebinje na południu. Wizyta wykraczająca poza obszar mostu daje bogatsze poczucie szerszego regionu.